रूदाने’ वरिपरि रुमल्लिंदा

फ्रेञ्च दार्शनिक क्लाउडेले भनेका छन् कि पुस्तक पढ्नबाट वञ्चित राख्नु भनेको त्यस समाजका नागरिकहरूलाई मूर्ख वा दास घोषित गर्नु हो । जर्ज बर्नार्ड शाले भने अनुसार विचारहरूको युद्धमा पुस्तक अस्त्र बराबर हुन्छ । आजका पुस्तकहरू भोलिका इतिहास हुन् र हिजोका घटनाहरू आजका पुस्तक तथा भोलिका अन्वेषण सामग्री पनि हुन् । यी सन्दर्भहरू रूपचन्द्र विष्टका जीवनका परिघटनाहरू समेटेर लेखिएको पुस्तकका सन्दर्भमा सार्थक छन् किनकि रूपचन्द्र जस्ता जनताका सेवक र उनले लिएका विचार र दर्शनलाई भोलिका पुस्तासम्म जीवित राख्न यस्ता पुस्तकहरू महत्वपूर्ण अस्त्र हुनसक्छ र स्वर्णिम इतिहासको अभिलेखन पनि ।

‘भर्खरसम्म मलाई फुर्सद थियो, तिम्रो राजालाई समय भएन । अहिले तिम्रो राजाले फुर्सद पाए, मसँग समय छैन’-राजालाई यही कुरा सुनाइदेऊ भनेर पञ्चायतको उत्कर्षमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रलाई सन्देश पठाउन सक्ने व्यक्ति अरू कोही नभएर मकवानपुरबाट निर्वाचित राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्य रूपचन्द्र बिष्ट थिए जसलाई धेरैले सम्झने र बोलाउने नाम रूपचन थियो ।

उनै रूपचनको जीवनका अनेक पाटो सँगालेर साहित्यकार तथा नाट्यकर्मी टंक चौलागाईंले ‘रूदाने’ नामक पुस्तक भर्खर बजारमा ल्याएका छन् । यी हरफ उक्त किताबकै अंश हुन्, यी र यस्ता सयौं प्रसङ्ग समेटेर तयार यो पुस्तक साङ्ग्रिला बुक्सले प्रकाशन गरेको हो । कुल ४०८ पेजको यो पुस्तक ११८ शीर्षक र उप-शीर्षकमा संरचित छ ।

रूपचनले आफूलाई परिस्थिति र आवश्यकता अनुसार जसरू (जनमुखी सहकर्मी रूपचन्द्र बिष्ट), रूदाने (रूपचन्द्र दामन नेपाल), रापसरू (राष्ट्रिय पंचायत सदस्य रूपचन्द्र) लगायत अन्य छोटा नामबाट परिचित गराउँथे । यी नाममध्ये लेखकले रूदानेको नाममा पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । रूपचनका अधिकांश राजनीतिक र विकासे गतिविधि दामन, पालुङलाई आधार बनाएर गरेको हुनाले यो नाम छानेको हुन सक्छ ।

रूपचन्द्र बिष्टको निधन भएको २५ वर्षपछि यस्तो पुस्तक पहिलो पटक बजारमा आएको छ । योभन्दा अघिल्लो थाहा अध्ययन केन्द्रले प्रकाशन गरेको पुस्तकमा उनको जीवनी, लेख, कविता, नारा, राष्ट्रिय पञ्चायतमा बोलेका भाषणको अंश, अन्तर्वार्ता र अन्य व्यक्तिको अनुभूति समेटिएको थियो ।

पुस्तक आफ्नो प्रिय साथी, नयाँ पुस्तक बजारमा आउनासाथ किन्ने रहर पलाउँछ । त्यसमाथि पनि आफूलाई मनपर्ने मान्छेका बारेमा निस्केको पुस्तक पढ्ने हुटहुटी हुनु स्वाभाविक हो । त्यसैले ‘रूदाने’ आउनासाथ किनेर पढ्न सुरु गरें ।

उनीसँगको मेरो सम्बन्ध पनि घाम-छाया जस्तै छ । कहिले समर्थक र कहिले प्रतिरोधी र फेरि उच्च सम्मान र श्रद्धा । मान्छेको मन पनि विचित्र छ । स्वभावले हक्की, विद्रोही जो सधैं छाप्रे र गरिबका पक्षमा सतिसाल झैं उभिए तिनीप्रतिको अटल श्रद्धा नै हो । उनी मेरा मन पर्ने पात्र (मृत्युपश्चात् अझ धेरै मन परेका) हुन् । दोस्रो, उनलाई प्रत्यक्ष देखेको, सुनेको, पढेको, २०४३ सालको चुनावमा उनको प्रचारमा हिंडेको तर २०४८ को चुनावमा उनको विपक्षमा भोट माग्दै हिंडेको र पछिल्लो समयमा उनको जनमुखी अभियानको ठाडो समर्थक हुनाले पनि पुस्तकमा के छ भन्ने कुराले मलाई लगातार तानिरह्यो ।

तेस्रो कुरा, उनको जनमुखी अभियानलाई अहिलेको सन्दर्भमा कसरी अझ नयाँ र प्रभावकारी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विचार पुस्तकमा छ कि भन्ने नजानिंदो लोभले पनि म पुस्तकको भोकले आतुर थिएँ । किताबको बारेमा लेख्न बस्दा उनीप्रति ज्यादा आग्रही बन्छु कि भन्ने डर पनि छ र सँगै किताबका कुराभन्दा उनको कुरा पो बढी लेख्छु कि भन्ने डर अवचेतन मनमा बाँकी छ । तसर्थ मैले यहाँ रूदानेको बारेमा आफ्नो बुझाइभन्दा पुस्तकले रूदानेको बारेमा बोलेका कुरा लेख्ने प्रयत्न गरेको छु । बहकिएछु भने उनीप्रतिको सम्मान हो भनेर बुझ्न पाठकलाई सुरुमै विनीत आग्रह छ ।

सरल र सलल

पुस्तकमा रूपचन्द्र बिष्टका जीवनका आरोह-अवरोहका पाटाहरूलाई केलाइएको छ । यहाँ बाल्यकाल, विद्यालयकाल, युवाकाल, विद्रोहको पर्याय, चेतना जगाउने काल, प्रकृति प्रेम, पर्या-पर्यटन, शिक्षा काल, स्वअध्ययन, राजनीतिको उर्वर समय, ओरालो राजनीतिक यात्रा, कमजोर स्वास्थ्य, घोर निराशा र जीवनको अन्त्य विभिन्न कालखण्ड र अनेक पाटोलाई सविस्तार व्याख्या गरिएको छ । रूपचनलाई नचिन्ने वा उनको बारेमा थाहा नहुनेलाई त यसले खुराक दिने नै भयो, रूपचनलाई चिन्ने वा जान्नेलाई समेत यसले थुप्रै नयाँ घटना र उनका भोगाइहरू अवगत गराउँछ ।

विस्मृतिमा जाँदै गरेका रूपचनलाई फेरि एकपटक सम्झाउन वा पुनर्ताजगी गर्न लेखक सफल भएका छन् । लेखकले घटना र प्रसङ्गलाई अत्यन्त सरल र सहज भाषिक प्रस्तुतिमा बगाएका छन् । यो लेखकको पहिलो सफलता हो ।

लेखकले रूपचनको तीनवटा पक्षलाई महत्व दिएर विशेष अभिलेखन गरेका छन् । पहिलो गरिब र छाप्रे, मजदुर, किसानलाई साना तर प्रभावकारी र ठाडो उदाहरण दिएर सम्झाउने-बुझाउने क्षमताशील विद्रोही नेता ।

दोस्रोः नयाँ, नयाँ कुरा सोच्ने र त्यो सोच अनुसारको रचनात्मक प्रयोग गर्ने वैचारिक क्षमता र दार्शनिक चेत भएका व्यक्तित्व र तेस्रोः आफूले आँटेको र सोचेको काममा अरूलाई लगाउने वा अर्ति उपदेश आदेश दिने होइन आफैं मोर्चाको अग्रणी भागमा उभिएर कामको नेतृत्व गर्दै अरूलाई पनि सो अभियानमा समेट्न सक्ने कुशल नेतृत्व ।

किताबभित्र छिर्दा पटक-पटक म सरुभक्तको ‘पागलबस्ती’ उपन्यासको मूलपात्र प्रशान्त (आदिगुरु) सँग रूपचनलाई तुलना गर्न पुगेको हुन्छु भने कहिले हिन्दी सिनेमा क्रान्तिवीरको नायकले बोल्ने र जनतालाई सम्झाउने तरिकामा कल्पिन पुग्छु । यो स्वैरकाल्पनिक उपन्यास होइन तर आशीर्वाद र खल्तीबाट बनेका नेतृत्वहरूलाई लाग्दो हो यति कहरपूर्ण सङ्घर्षबाट नेता बन्नुपरेको कथा स्वप्निल वा काल्पनिक हो ।

@onlinekhabar